वेलि Archives - अणसुरे जैवविविधता

नीलभोवर

Harshad Tulpule — Thu, 10 Nov 2022 01:18:53 +0000

नीलभोवर

(Ipomoea purpurea)

नीलभोवर ही अणसुरे गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वेलवर्गीय वनस्पती आहे. तलाठी कार्यालयासमोर, कणेरीवाडी घाटीजवळ, अशा काही तुरळक ठिकाणी ही वनस्पती आढळून आली आहे. ‘भोवर’ (Ipomoea) प्रजातीताल्या तीन-चार जाती गावात आढळल्या आहेत. सकाळच्या वेळी फुललेल्या निळ्या रंगाच्या सुंदर धोतऱ्यासारख्या लहान आकाराच्या फुलांवरून ही वनस्पती सहज ओळखता येते. ऑक्टोबर-नोव्हेंबर हा या वनस्पतीच्या फुलण्याचा हंगाम. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही.

ही वनस्पती मूळची अमेरिका खंडातली मानली जाते, मात्र भारतातल्या निसर्गाचाही भाग होऊन गेली आहे. सकाळच्या वेळी फुलणाऱ्या सुंदर फुलांमुळे या वनस्पतीला ‘common morning-glory’, किंवा ‘purple morning glory’ असे म्हणतात.

अधिक माहितीसाठी संदर्भ:

(http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Common%20Morning%20Glory.html)

The post नीलभोवर appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

अबई

Harshad Tulpule — Sat, 22 Oct 2022 13:58:35 +0000

अबई

(Canavalia ensiformis)

अबई ही अणसुरे गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वेलवर्गीय वनस्पती आहे. गावातून पंगेऱ्याकडे जाताना काही ठिकाणी रस्त्याच्या कडेला ही आढळून येते. गुलाबी सुंदर फुलांवरून ही वनस्पती ओळखता येते. शेती, बागा यांच्या कुंपणांवर ही वेल अनेक ठिकाणी दिसते. पाने गडद हिरवी, रुंद, त्रिदलात असतात. फुलून गेल्यानंतर मोठ्या जाड शेंगा येतात. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात फारसा केला जात नाही.

इंग्रजीमध्ये या वनस्पतीला सामान्यपणे Jack Bean असे म्हणतात. जगात काही ठिकाणी कडधान्य म्हणून याची लागवड केली जाते व पशुखाद्य तसेच मानवी आहारात वापर केला जातो. बिया काही प्रमाणात विषारी असतात.

अधिक माहितीसाठी संदर्भ:

1) https://www.facebook.com/photo?fbid=799612940754387&set=gm.4736394796374702)

2) (http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Horse%20Bean.html)

The post अबई appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

रानभेंडी

Harshad Tulpule — Thu, 13 Oct 2022 14:28:55 +0000

रानभेंडी

(Abelmoschus manihot)

रानभेंडी ही गावात सर्वत्र सामान्य प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. सप्टेंबर-ऑक्टोबरच्या दरम्यान रस्त्याच्या कडेला, आगरांमध्ये फिकट पिवळ्या पाकळ्या आणि मध्यभाग तपकिरी असणाऱ्या जास्वदींसारख्या सुंदर फुलांवरून ही वनस्पती ओळखता येते. ही वनस्पती साधारणतः ३ ते ५ फूट उंच वाढते. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी, वा अन्य उपयोग गावात फारसा केला जात नाही.

इंग्रजीमध्ये सामान्यपणे हिला Sweet Hibiscus असे म्हणतात. रानभेंडी ही खाद्य आहे. भारतात तसेच जगात अनेक ठिकाणी भाजीसाठी वा अन्य पदार्थांमध्ये ही वापरली जाते. पानांचा वापरही अनेक पदार्थांमध्ये केला जातो. भरपूर पोषणमूल्यांनी युक्त अशी ही वनस्पती आहे.

अधिक माहितीसाठी संदर्भ:

1) (http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Sweet%20Hibiscus.html)

The post रानभेंडी appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

कांगुणी

Harshad Tulpule — Tue, 30 Aug 2022 14:25:18 +0000

कांगुणी

(Celastrus paniculatus)

कांगुणी ही अणसुरे गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. शेरीवाडी, वाकी-भराडे इथल्या सड्यांच्या आजूबाजूला असणाऱ्या झुडुपांमध्ये क्वचित कुठेतरी ही वेल आढळून येते. किंचित धारदार कडा असलेली लहान आकाराची पाने व द्राक्षासारखे घोस असलेली वाटाण्यासारखी पोपटी फळे यावरून ही वनस्पती ओळखता येते. हिच्या फळांना गावात ‘कांगणं’ असं म्हणतात. फळे पिकल्यावर तडकतात व आतला लाल गर दिसू लागतो. सर्व गावकरी कांगणाचे घोस गणेशोत्सवात मांडवीला सजावटीसाठी बांधतात. या वनस्पतीचा खाद्य, वा औषधी उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही. गुरे याची पाने खातात.

भारतात सर्वत्र ही वनस्पती आढळून येते. संस्कृतमध्ये हिला ‘ज्योतिष्मती’ असे नाव आहे. आयुर्वेदात ही अत्यंत औषधी वनस्पती म्हणून गणली गेली आहे. याच्या बियांचे विविध औषधी उपयोग आहेत. इंग्रजीमध्ये Black Oil Plant किंवा Intellect Tree या नावाने ही वनस्पती ओळखली जाते. मराठीत ‘मालकांगोणी’ असेही म्हणतात. ही जाड खोडाची उंच वाढणारी वेल आहे.

अधिक माहितीसाठी संदर्भ:

1) (https://www.nhp.gov.in/malkangani-celastrus-paniculatus-willd_mtl)

2) (https://www.facebook.com/NisargarajaMitraJiwanche/photos/a.1814636268850951/2719675618347007/)

The post कांगुणी appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

कवंडळ

Harshad Tulpule — Mon, 15 Aug 2022 15:21:13 +0000

कवंडळ

(Trichosanthes tricuspidata)

कवंडळ ही गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. पूर्वी गावात कवंडळाच्या वेली ठिकठिकाणी आढळायच्या, मात्र अलीकडे काही ठराविक ठिकाणीच दिसतात. कवंडळ हे चेंडूसारखे लालेलाल मोठे फळ असते. ऑगस्ट- सप्टेंबरच्या दरम्यान ही फळे दिसायला लागतात. गणेशोत्सवाचे आणि या फळांचे विशेष नाते आहे. गणेशोत्सवप्रसंगी मंडपीला शोभेसाठी कवंडळे बांधतात. कवंडळांचा खाद्य उपयोग गावात केला जात नाही, मात्र गुरांना विषबाधा झाल्यास कवंडळाचा अर्क असलेले पाणी गुरांना प्यायला देतात असे जुनेजाणते लोक सांगतात. हॉर्नबिल पक्षी कवंडळे अतिआवडीने खातो. मराठीत या फळाला ‘इंद्रायण’ असेही नाव आहे, तर संस्कृतमध्ये ‘महाकाल’ असे म्हणतात. भारतासह उष्ण कटिबंधातील अनेक देशांमध्ये हे आढळते. कवंडळाच्या गराचे विविध आयुर्वेदिक उपयोग सांगितले आहेत. बियांपासून तेल निघते.

अधिक माहितीसाठी संदर्भ:

1) (https://www.facebook.com/groups/316347592736273/posts/604362873934742/)

2) (https://indiabiodiversity.org/species/show/231375)

The post कवंडळ appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

भुईकोहळा

Harshad Tulpule — Sat, 13 Aug 2022 13:33:12 +0000

भुईकोहळा

(Ipomoea mauritiana)

भुईकोहळा ही गावात सामान्य प्रमाणात आढळणारी वेलवर्गीय वनस्पती आहे. गुलाबी मोठ्या आकर्षक फुलांमुळे ही वनस्पती सहज ओळखू येते. गावातून पंगेऱ्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर डाव्या बाजूला भुईकोहळ्याच्या वेली भरपूर प्रमाणात आढळतात. पाने चांदणीच्या आकाराची, साधारण तळहाताएवढी असतात. पावसाळा सुरु झाला की या वेली टरारतात आणि साधारणपणे ऑगस्टपासून ऑक्टोबरपर्यंत फुलतात. याची गुलाबी रंगाची मोठी फुलं लांबूनही सुंदर दिसतात. भुईकोहळ्याचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग अणसुरे गावात फारसा केला जात नाही, मात्र भुईकोहळा (जमिनीत असलेला कंद) हा उत्तम पशुखाद्य आहे असे गावातले जुनेजाणते लोक सांगतात. हा कंद गुरांना आंबवणात चाचवून घातल्यास गाई-म्हशी जास्त दूध देतात अशी माहिती स्थानिकांकडून मिळते. कंदातून पांढऱ्या रंगाचा चीक निघतो. म्हणून याला ‘दूधभुईकोहळा’ असेही म्हणतात. याला ‘महाबटाटा’ (Giant Potato) असेही म्हटले जाते. भुईकोहळ्याला संस्कृतमध्ये ‘क्षीरविदारीकंद’ असे नाव आहे. याची पाने, कंद आणि शेंग यांची काही ठिकाणी भाजी करून खाल्ली जाते. जगात जास्त पावसाच्या प्रदेशांमध्ये सर्वत्र ही वनस्पती आढळते. आयुर्वेदामध्ये या वनस्पतीचे विविध औषधी उपयोग सांगितले आहेत.

अधिक माहितीसाठी संदर्भ:

1) (https://www.facebook.com/vishwajit.kale.9/posts/pfbid02QsEYDLmJuLu4gw8F2VHJqPEwztNfMERX5yv7FgDrYsMvDpe7UUuZuh6iexAL15vHl)

2) (http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Giant%20Potato.html)

The post भुईकोहळा appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

पेवा

Harshad Tulpule — Fri, 12 Aug 2022 02:05:33 +0000

पेवा

(Cheilocostus speciosus)

पेवा ही गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. गावात या वनस्पतीला ‘कोष्ठ’ या नावानेही ओळखतात. आरोग्यम् क्लिनिक, शेवडीवाडी स्टॉप आणि अन्य काही भागांत ही वनस्पती आढळून आली आहे. या वनस्पतीची उंची साधारणपणे ५ फुटांपर्यंत असते. पाने लांबट पात्यांसारखी असतात. ऑगस्ट-सप्टेंबर महिन्यात या वनस्पतीला पांढरी मोठी सुंदर फुले येतात. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही.

या वनस्पतीला मराठीत ‘केवकंद’, तर संस्कृतमध्ये ‘कुष्ठ’ अशीही नावे आहेत. ही वनस्पती आल्याच्या कुळातली असून इंग्रजीमध्ये Crepe Ginger या नावानेही ओळखली जाते. फुलांच्या पाकळ्या क्रेप पेपरसारख्या दिसतात म्हणून याला ‘क्रेप जिंजर’ असे नाव पडले आहे. भारतासह दक्षिण आशियायी देशांमध्ये हिचा मूळ अधिवास आहे. अमेरिका आणि अन्य देशांमध्ये हे शोभेचे झाड म्हणून लावले जाते. आयुर्वेदामध्ये याचे विविध औषधी उपयोग सांगितले आहेत.

The post पेवा appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

काळी मुसळी

Harshad Tulpule — Wed, 27 Jul 2022 14:42:24 +0000

काळी मुसळी

(Curculigo orchioides)

काळी मुसळी ही गावात अत्यंत तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. पावसाळ्यातले काही दिवस दगडांच्या फटीतून ही रुजून आलेली दिसते. गावातील गिरेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ ही आढळून आली आहे. कांद्याच्या पात्यांसारखी जमिनीलगत असणारी पाने आणि बारीक पिवळी फुले यावरून ही वनस्पती ओळखता येते.

या वनस्पतीचा अणसुरे गावात औषध म्हणून फारसा वापर अलीकडे होत नसला तरी काळी मुसळी ही भारतात सर्वत्र एक अत्यंत औषधी वनस्पती म्हणून परिचित आहे. आयुर्वेदात या वनस्पतीचे विविध औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत. या वनस्पतीचे मूळ शरीराच्या जोपासनेसाठी आणि विविध विकारांवर उगाळून दिले जाते. अनेक ठिकाणी औषधासाठी हिची लागवड करतात. भारतात हिमालयाच्या भागात ही जास्त करून आढळते. अलीकडे ही वनस्पती सर्वत्र दुर्मिळ होत चालली आहे.

The post काळी मुसळी appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

सुरण

Harshad Tulpule — Sat, 28 May 2022 16:03:42 +0000

सुरण

(Amorphophallus aspera)

सुरण ही गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी रानभाजी आहे. पावसाळ्यात सुरणाचे कंद रुजून येतात. लूत आणि सुरण यात बरेच साम्य दिसते, मात्र खोडाच्या पांढरेपणावरून सुरण ओळखता येतो. लोक आपल्या घराच्या आजूबाजूच्या जागेत, परसवात नैसर्गिकरित्या रुजून आलेल्या सुरणाची लागवड करतात. पुरेसा मोठा झाल्यावर सुरण खणून काढला जातो. २ किलो, ५ किलो वा त्यापेक्षा जास्त वजनाचे सुरणाचे कंद जमिनीखाली मिळतात. ते अनेक दिवस टिकतात. सुरणाची भाजी गावात आवडीने खाल्ली जाते. सुरणाची भाजी आरोग्यदायी आहे. सुरणाचे फुल मोठे असते व ते क्वचित आढळते. पावसाळा सुरु होण्यापूर्वी सुरणाची फुले क्वचित कुठेतरी आढळतात. फुलाला किंचित दुर्गंध असतो. फुलाचा खाद्य वा अन्य औषधी उपयोग केला जात नाही. सुरण आशिया आणि आफ्रिका खंडांमध्ये विपुल प्रमाणात आढळणारी रानभाजी आहे. भारतात आणि श्रीलंकेत याची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते. खाज लागू नये म्हणून सुरण चांगला उकडवून घेतात.

संदर्भ –

मराठी विश्वकोश (https://vishwakosh.marathi.gov.in/25981/

The post सुरण appeared first on अणसुरे जैवविविधता.

वाटणवेल

Harshad Tulpule — Tue, 24 May 2022 12:05:06 +0000

वाटणवेल

(Diploclisia glaucescens)

वाटणवेल ही गावात आढळणारी एक दुर्मिळ वनस्पती आहे. वाकीचा वहाळ आणि हुर्से वहाळ या दोनच ठिकाणी ही वनस्पती आढळली आहे. या दोन्ही वहाळांमध्ये ही प्रचंड वाढलेली दिसते. वसंत ऋतूत हिला सोनेरी रंगाचा मोहोर येतो व त्यामागोमाग पांढऱ्या चपट्या फळांनी ही वेल लगडते. पाने हिरवी बदामाकृती मध्यम आकाराची असतात. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही.

वाटणवेल ही गुळवेलीच्याच कुळातली महावेल आहे. हिला ‘वाटोळी’, ‘रामरक्षी’ अशीही नावं आहेत. प्रा. श्री. द. महाजन यांच्या ‘वेल-महावेल’ पुस्तकात ‘वतनवेल’ आणि ‘रामरखी’ ही दोनच नावं दिली आहेत. तमिळ भाषेत “कोट्टाय्यचाची”, मल्याळममध्ये “बट्टवल्ली”, कोंकणीत “वेटयेल” अशीही नावं आहेत. यावरून भारतात सर्वत्र तिचा पूर्वीपासून आढळ आहे हे स्पष्ट होतं. आशिया खंडातल्या परदेशी भाषांध्येही हिला आणखी नावं आहेत. आयुर्वेदात कुठे वाटणवेलीचा उल्लेख आढळत नाही अशी नोंद श्री. द. महाजन यांच्या पुस्तकात आहे. पश्चिम घाटातल्या घनदाट जंगलांत आणि आशिया खंडात सगळीकडे हिचा आढळ आहे. सह्याद्रीतल्या देवरायांमध्ये प्रचंड मोठ्या आढळतात.

संदर्भ – (https://indiabiodiversity.org/species/show/229564

छायाचित्र ठिकाण – वाकी व हुर्से वहाळ

The post वाटणवेल appeared first on अणसुरे जैवविविधता.