बेल (Aegle marmelos)

बेलाची लहान ते मध्यम उंचीची झाडे (१० ते १५ फूट) गावात तुरळक प्रमाणत आढळतात. मोठा वृक्ष आढळात नाही. अनेक लोकांनी आपापल्या परसदारी, घराच्या बाजूला बेलाची एक-दोन झाडे जपलेली आढळतात. बाकी गावात इतरत्र जंगली भागांत बेलाची झाडे सहसा आढळलेली नाहीत. बेलाचे खोड पांढरट तपकिरी रंगाचे, काही प्रमाणात काटे असलेले असते व पाने लहान आकाराची त्रिदलात असतात. बेलाला चेंडूसारखी गोल हिरवट कठीण कवचाची फळे येतात. गावात बेलफळांचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग फारसा केला जात नाही. पंगेरेवाडी येथे बेलाच्या फळांनी लगडलेला एक छोटा वृक्ष नजरेस पडतो.

नीलभोवर  

(Ipomoea purpurea)

नीलभोवर ही अणसुरे गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वेलवर्गीय वनस्पती आहे. तलाठी कार्यालयासमोर, कणेरीवाडी घाटीजवळ, अशा काही तुरळक ठिकाणी ही वनस्पती आढळून आली आहे. ‘भोवर’ (Ipomoea) प्रजातीताल्या तीन-चार जाती गावात आढळल्या आहेत. सकाळच्या वेळी फुललेल्या निळ्या रंगाच्या सुंदर धोतऱ्यासारख्या लहान आकाराच्या फुलांवरून ही वनस्पती सहज ओळखता येते. ऑक्टोबर-नोव्हेंबर हा या वनस्पतीच्या फुलण्याचा हंगाम. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही.

ही वनस्पती मूळची अमेरिका खंडातली मानली जाते, मात्र भारतातल्या निसर्गाचाही भाग होऊन गेली आहे. सकाळच्या वेळी फुलणाऱ्या सुंदर फुलांमुळे या वनस्पतीला ‘common morning-glory’, किंवा ‘purple morning glory’ असे म्हणतात.

अबई  

(Canavalia ensiformis)

अबई ही अणसुरे गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वेलवर्गीय वनस्पती आहे. गावातून पंगेऱ्याकडे जाताना काही ठिकाणी रस्त्याच्या कडेला ही आढळून येते. गुलाबी सुंदर फुलांवरून ही वनस्पती ओळखता येते. शेती, बागा यांच्या कुंपणांवर ही वेल अनेक ठिकाणी दिसते. पाने गडद हिरवी, रुंद, त्रिदलात असतात. फुलून गेल्यानंतर मोठ्या जाड शेंगा येतात. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात फारसा केला जात नाही.

इंग्रजीमध्ये या वनस्पतीला सामान्यपणे Jack Bean असे म्हणतात. जगात काही ठिकाणी कडधान्य म्हणून याची लागवड केली जाते व पशुखाद्य तसेच मानवी आहारात वापर केला जातो. बिया काही प्रमाणात विषारी असतात.

रानभेंडी  

(Abelmoschus manihot)

रानभेंडी ही गावात सर्वत्र सामान्य प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. सप्टेंबर-ऑक्टोबरच्या दरम्यान रस्त्याच्या कडेला, आगरांमध्ये फिकट पिवळ्या पाकळ्या आणि मध्यभाग तपकिरी असणाऱ्या जास्वदींसारख्या सुंदर फुलांवरून ही वनस्पती ओळखता येते. ही वनस्पती साधारणतः ३ ते ५ फूट उंच वाढते. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी, वा अन्य उपयोग गावात फारसा केला जात नाही.

इंग्रजीमध्ये सामान्यपणे हिला Sweet Hibiscus असे म्हणतात. रानभेंडी ही खाद्य आहे. भारतात तसेच जगात अनेक ठिकाणी भाजीसाठी वा अन्य पदार्थांमध्ये ही वापरली जाते. पानांचा वापरही अनेक पदार्थांमध्ये केला जातो. भरपूर पोषणमूल्यांनी युक्त अशी ही वनस्पती आहे.

कांगुणी  

(Celastrus paniculatus)

कांगुणी ही अणसुरे गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. शेरीवाडी, वाकी-भराडे इथल्या सड्यांच्या आजूबाजूला असणाऱ्या झुडुपांमध्ये क्वचित कुठेतरी ही वेल आढळून येते. किंचित धारदार कडा असलेली लहान आकाराची पाने व द्राक्षासारखे घोस असलेली वाटाण्यासारखी पोपटी फळे यावरून ही वनस्पती ओळखता येते. हिच्या फळांना गावात ‘कांगणं’ असं म्हणतात. फळे पिकल्यावर तडकतात व आतला लाल गर दिसू लागतो. सर्व गावकरी कांगणाचे घोस गणेशोत्सवात मांडवीला सजावटीसाठी बांधतात. या वनस्पतीचा खाद्य, वा औषधी उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही. गुरे याची पाने खातात.

भारतात सर्वत्र ही वनस्पती आढळून येते. संस्कृतमध्ये हिला ‘ज्योतिष्मती’ असे नाव आहे. आयुर्वेदात ही अत्यंत औषधी वनस्पती म्हणून गणली गेली आहे. याच्या बियांचे विविध औषधी उपयोग आहेत. इंग्रजीमध्ये Black Oil Plant  किंवा Intellect Tree या नावाने ही वनस्पती ओळखली जाते. मराठीत ‘मालकांगोणी’ असेही म्हणतात. ही जाड खोडाची उंच वाढणारी वेल आहे.

घावनी अळंबी   

(Phallus sp)

घावनी अळंबी हा अळंबीचा प्रकार अणसुरे गावात पावसाळ्यात क्वचित कधीतरी नजरेस पडतो. तांदळाच्या जाळीदार घावनासारखी दिसते म्हणून याला घावनी ‘अळंबी’ असे नाव स्थानिकांनीच दिले आहे. वरील चित्रातील या अळंबीची नोंद दि. १८ ऑगस्ट रोजी सकाळी लक्ष्मीनारायण वाचनालय येथे झाली आहे. या अळंबीची उंची जेमतेम बोटभर असते. ही बॅडमिंटनच्या फुलासारखी दिसते म्हणून हिला ‘शटलकॉक बुरशी’ असेही म्हणतात. या अळंबीचे आयुष्य अवघ्या एक दिवसाचे असते. गेल्या वर्षीही (२०२१) पावसाळ्यात अशा एका अळंबीची नोंद गावात झाली होती. या अळंबीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही.

या प्रकारच्या बुरशीच्या प्रजाती/उपप्रजाती घनदाट जंगलांमध्ये आढळतात. यांना किंचित दुर्गंध असतो. क्वचित काही ठिकाणी ही अळंबी खाल्ली जाते.

कवंडळ   

(Trichosanthes tricuspidata)

कवंडळ ही गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. पूर्वी गावात कवंडळाच्या वेली ठिकठिकाणी आढळायच्या, मात्र अलीकडे काही ठराविक ठिकाणीच दिसतात. कवंडळ हे चेंडूसारखे लालेलाल मोठे फळ असते. ऑगस्ट- सप्टेंबरच्या दरम्यान ही फळे दिसायला लागतात. गणेशोत्सवाचे आणि या फळांचे विशेष नाते आहे. गणेशोत्सवप्रसंगी मंडपीला शोभेसाठी कवंडळे बांधतात. कवंडळांचा खाद्य उपयोग गावात केला जात नाही, मात्र गुरांना विषबाधा झाल्यास कवंडळाचा अर्क असलेले पाणी गुरांना प्यायला देतात असे जुनेजाणते लोक सांगतात. हॉर्नबिल पक्षी कवंडळे अतिआवडीने खातो. मराठीत या फळाला ‘इंद्रायण’ असेही नाव आहे, तर संस्कृतमध्ये ‘महाकाल’ असे म्हणतात. भारतासह उष्ण कटिबंधातील अनेक देशांमध्ये हे आढळते. कवंडळाच्या गराचे विविध आयुर्वेदिक उपयोग सांगितले आहेत. बियांपासून तेल निघते. 

भुईकोहळा  

(Ipomoea mauritiana)

भुईकोहळा ही गावात सामान्य प्रमाणात आढळणारी वेलवर्गीय वनस्पती आहे. गुलाबी मोठ्या आकर्षक फुलांमुळे ही वनस्पती सहज ओळखू येते. गावातून पंगेऱ्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर डाव्या बाजूला भुईकोहळ्याच्या वेली भरपूर प्रमाणात आढळतात. पाने चांदणीच्या आकाराची, साधारण तळहाताएवढी असतात. पावसाळा सुरु झाला की या वेली टरारतात आणि साधारणपणे ऑगस्टपासून ऑक्टोबरपर्यंत फुलतात. याची गुलाबी रंगाची मोठी फुलं लांबूनही सुंदर दिसतात. भुईकोहळ्याचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग अणसुरे गावात फारसा केला जात नाही, मात्र भुईकोहळा (जमिनीत असलेला कंद) हा उत्तम पशुखाद्य आहे असे गावातले जुनेजाणते लोक सांगतात. हा कंद गुरांना आंबवणात चाचवून घातल्यास गाई-म्हशी जास्त दूध देतात अशी माहिती स्थानिकांकडून मिळते. कंदातून पांढऱ्या रंगाचा चीक निघतो. म्हणून याला ‘दूधभुईकोहळा’ असेही म्हणतात. याला ‘महाबटाटा’ (Giant Potato) असेही म्हटले जाते. भुईकोहळ्याला संस्कृतमध्ये ‘क्षीरविदारीकंद’ असे नाव आहे. याची पाने, कंद आणि शेंग यांची काही ठिकाणी भाजी करून खाल्ली जाते. जगात जास्त पावसाच्या प्रदेशांमध्ये सर्वत्र ही वनस्पती आढळते. आयुर्वेदामध्ये या वनस्पतीचे विविध औषधी उपयोग सांगितले आहेत. 

पेवा 

(Cheilocostus speciosus)

पेवा ही गावात तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. गावात या वनस्पतीला ‘कोष्ठ’ या नावानेही ओळखतात. आरोग्यम् क्लिनिक, शेवडीवाडी स्टॉप आणि अन्य काही भागांत ही वनस्पती आढळून आली आहे. या वनस्पतीची उंची साधारणपणे ५ फुटांपर्यंत असते. पाने लांबट पात्यांसारखी असतात. ऑगस्ट-सप्टेंबर महिन्यात या वनस्पतीला पांढरी मोठी सुंदर फुले येतात. या वनस्पतीचा खाद्य, औषधी वा अन्य उपयोग गावात तूर्तास ज्ञात नाही.

या वनस्पतीला मराठीत ‘केवकंद’, तर संस्कृतमध्ये ‘कुष्ठ’ अशीही नावे आहेत. ही वनस्पती आल्याच्या कुळातली असून इंग्रजीमध्ये Crepe Ginger या नावानेही ओळखली जाते. फुलांच्या पाकळ्या क्रेप पेपरसारख्या दिसतात म्हणून याला ‘क्रेप जिंजर’ असे नाव पडले आहे. भारतासह दक्षिण आशियायी देशांमध्ये हिचा मूळ अधिवास आहे. अमेरिका आणि अन्य देशांमध्ये हे शोभेचे झाड म्हणून लावले जाते. आयुर्वेदामध्ये याचे विविध औषधी उपयोग सांगितले आहेत.

काळी मुसळी

(Curculigo orchioides)

काळी मुसळी ही गावात अत्यंत तुरळक प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. पावसाळ्यातले काही दिवस दगडांच्या फटीतून ही रुजून आलेली दिसते. गावातील गिरेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ ही आढळून आली आहे. कांद्याच्या पात्यांसारखी जमिनीलगत असणारी पाने आणि बारीक पिवळी फुले यावरून ही वनस्पती ओळखता येते.

या वनस्पतीचा अणसुरे गावात औषध म्हणून फारसा वापर अलीकडे होत नसला तरी काळी मुसळी ही भारतात सर्वत्र एक अत्यंत औषधी वनस्पती म्हणून परिचित आहे. आयुर्वेदात या वनस्पतीचे विविध औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत. या वनस्पतीचे मूळ शरीराच्या जोपासनेसाठी आणि विविध विकारांवर उगाळून दिले जाते. अनेक ठिकाणी औषधासाठी हिची लागवड करतात. भारतात हिमालयाच्या भागात ही जास्त करून आढळते. अलीकडे ही वनस्पती सर्वत्र दुर्मिळ होत चालली आहे.