कलमी आंबा

कोकणाचा राजा असलेला ‘हापूस आंबा’ हे गावातले सर्वाधिक लागवड असलेले आणि सर्वाधिक उत्पन्न असलेले बागायती पीक आहे. गावात हापूस आंब्याची १०० वर्षांपेक्षा जास्त जुनी झाडेही आहेत, मात्र बहुतांश हापूस लागवड ही गेल्या २० ते ४० वर्षांतील आहे. हापूसच्या बागा या मुख्यतः डोंगरउतारावर आढळतात व काही प्रमाणात कातळसड्यांवर देखील लोकांनी बागा केल्या आहेत. एका बागेचे क्षेत्र हे साधारणपणे १ ते ३ एकरांपर्यंत असते. बागांमध्ये हापूसच्या कलमांची एकपीक पद्धतीने लागवड आढळते. जुन्या कलमांची उंची ४० फुटांपर्यंत, तर नव्या कलमांची उंची १० ते २० फुटांपर्यंत असते. साधारणपणे मार्च ते मे हा हापूसचा हंगाम असतो. काही बागायतदार स्वतः आंब्याच्या पेट्या भरून वाशी मार्केटला पाठवतात, तर काही लोक व्यापाऱ्यांना हंगामी वा दोन वर्षे, पाच वर्षे अशा कालावधीसाठी कराराने देतात. कलमे कराराने घेणारे गावातलेच स्थानिक व्यापारी आहेत, तर काही बाहेरचे व्यापारीही येतात. कलमांचा करार तोंडी केला जातो व तो पाळला जातो. बहुतांश व्यापाऱ्यांकडून कराराची रक्कम बागायतदारांना आगाऊ दिली जाते. काही बागायतदार मोहोर आल्यावर बाग कराराने देतात, तर काही आंबे तयार झाल्यावर देतात. दीर्घ काळासाठी कराराने घेतलेल्या बागेची देखभाल व्यापारीच करतात.

सुपारी

सुपारी हे गावातले एक प्रमुख बागायती पीक आहे. समुद्रसपाटीपासून साधारणपणे ३० फूट उंचीपर्यंतच्या जमिनीत सुपारीचे पीक घेतले जाते. सुपारीची लागवड गावठाण भागात जास्त आहे. सुपारीची गावठी जात गावात आढळते. पूर्ण वाढ झालेल्या पोफळीची उंची ६० फुटांपर्यंत असते. एका सुपारीच्या बागेचे क्षेत्र साधारणपणे ३ ते १० गुंठ्यांपर्यंत असते. बऱ्याच लोकांनी नारळ आणि सुपारीची मिश्र लागवड केलेली आढळते. पोफळींना रोज नियमितपणे पाणी द्यावे लागते. पोफळींवर काळी मिरीचे वेल अलीकडे काही लोकांनी सोडले आहेत.

पावसाळ्यात नवीन सुपाऱ्या धरतात व पिकून पडतात. पिकलेल्या सुपारीची साले वाघळे, चान्या चावतात व त्यामुळे सुपारी खाली पडते. ओली सुपारी व सुखी सुपारी हे गावातल्या लोकांचे आवडते खाद्य आहे. सुपारीची गावातल्या गावात खरेदी-विक्री होते. त्या शेकड्यावर वा किलोवर विकल्या जातात. सध्या सुपारीला २०० रु. शेकडा, वा ३००-४०० रु. किलो एवढा भाव आहे. गावातून बाहेर सुपारी विक्रीसाठी मोठ्या प्रमाणावर पाठवली जात नाही. गावात धार्मिक कार्यांमध्ये सुपारीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो.

पोफळीच्या झावळ्यांचा मांडवासाठी वा जळवणासाठी उपयोग होतो. विरीपासून ‘खोरी’ बनवतात, जी बारीकसारीक वस्तू ठेवायला उपयोगी पडते. पोफळीचे खोड मांडव घालायला वा बारीकसारीक बांधकामाला उपयोगी येते. गावात काही पोफळींना ‘दक्षिण बाधणे’ हा रोग होतो, मात्र त्याचा उत्पादकतेवर फारसा परिणाम होत नाही.

नारळ   

नारळ हे गावातले एक मुख्य बागायती पीक आहे. लोकांनी आपल्या घराभोवतीच्या जागेत माडांची मुद्दाम लागवड केलेली आहे, तर खाडीकिनारी अनेक माडाची झाडे आपोआपसुद्धा रुजून आलेली व उंच वाढलेली आढळतात. दांडे-पंगेरे परिसरात माडाची झाडे विपुल प्रमाणात आहेत. झाडाची लागवड समुद्रसपाटीलगतच्या जमिनीत होते. एका बागेत सर्वसाधारणपणे २० ते ४० या प्रमाणात माड आढळतात. जुने माड ५० फुटांपेक्षाही जास्त उंच वाढलेले आहेत. कमी उंचीच्या सिंगापुरी माडांची लागवडही गावात काही ठिकाणी केली गेली आहे. माडांना रोज नियमितपणे पाणी द्यावे लागते. अलीकडे काही लोकांनी माडांवर मिरवेली सोडल्या आहेत. माडावर चढण्यासाठी लोक खाचा पडून ठेवतात.

नारळ हा लोकांच्या रोजच्या आहाराचा अविभाज्य भाग आहे. नारळाशिवाय रोजची आमटी-भाजी होऊच शकत नाही इतका नारळ हा गावात आणि कोकणात सगळीकडे लोकप्रिय आहे. शेवया, पुरणपोळी, सांदण अशा अनेक गोड पदार्थांबरोबर नारळाचा रस आवडीने खाल्ला जातो. नारळाच्या वाट्या उन्हात वाळवून त्याचे सुके खोबरे केले जाते. नारळाची भरपूर प्रमाणात लागवड असूनसुद्धा गावात कुठेही खोबऱ्याचे तेल काढले जात नाही. सर्व लोक खोबरेल तेल बाजारातून विकत घेतात. नारळांची गावातल्या गावात खरेदी-विक्री होते. लहान नारळ साधारणतः १५ रु., तर मोठा नारळ २० रु. भावाने विकला जातो. जवळच्या शहरांमध्येही नारळांची विक्री होते.

नारळाच्या किशा भांडी घासण्यासाठी उपयोगी येतात. करवंट्या जाळून टाकल्या जातात. सोडणे पावसाळ्यात धुमी करण्यासाठी उपयोगी येतात. माडाच्या झावळ्यांपासून झापे विणली जातात व ती मांडव घालण्यासाठी उपयोगी येतात. दांडे येथे अजूनही काही लोक झापे विणतात. माडाचे पिढे, पिसुंदऱ्या जळवणासाठी उपयोगी येतात.

काजू हे गावातील एक मुख्य बागायती पीक आहे. घराच्या अवतीभवती, तसेच जंगलात थोड्या प्रमाणात काजूची लहान ते मध्यम उंचीची (१० ते ३० फूट ) झाडे आढळतात. गावात आडीवाडी ते वाकी या पट्ट्यात काजूच्या बागा विशेष करून आहेत.

‘गावठी काजू’ आणि ‘वेंगुर्ला काजू’ या काजूच्या कोकणात प्रामुख्याने आढळणाऱ्या दोन प्रजाती आहेत. गावठी काजूची झाडे गावात बऱ्यापैकी टिकून आहेत. लाल जांबाचा काजू आणि पिवळ्या जांबाचा काजू असे काजूचे दोन प्रकार गावात आढळतात. जानेवारीच्या सुमारास काजूच्या झाडाला फळे येतात. ओल्या काजूगरांची भाजी-आमटी गावात केली जाते. बिया सुकल्यानंतर निवडल्या जातात व काही दिवस उन्हात वाळत ठेवल्या जातात. त्यानंतर त्यांचे गर काढले जातात. चुलीत वा थाळीत थेट भाजून हाती गर काढण्याचे ज्ञान गावातील लोकांना आहे. अलीकडे फॅक्टरीतून गर काढून आणले जातात. सुक्या काजूबिया सध्या रु. १०० ते १२५ या दराने बाजारात विकल्या जातात. ओल्या व सुक्या काजूबियांची चोरीही गावात क्वचितप्रसंगी होते. जांबांपासून गावठी दारू पूर्वी गावात मोठ्या प्रमाणात काढली जायची. अलीकडे फारशी बनवली जात नाही. पिकलेले जांब गुरांना खायला घातले जातात वा फेकून दिले जातात. काजूच्या टरफलांचे तेल लाकूड टिकावू बनवण्यासाठी अत्यंत उपयोगी आहे. गावात अलीकडे हे तेल काढले जात नाही. 

केळी 

केळी हे गावातले एक तुरळक प्रमाणात घेतले जाणारे बागायती पीक आहे. केळीची व्यावसायिक तत्त्वावर मोठ्या प्रमाणात लागवड गावात होत नाही. घराच्या आजूबाजूच्या जागेत थोड्या प्रमाणात लोक केळीची लागवड करतात. केळीच्या काही गावठी जाती गावात आहेत. बाहेरूनही काही नवीन जाती गावात आणून लावल्या गेल्या आहेत. केवळ भाजीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या मोठ्या केळ्यांची जातही गावात आहे. केळीला रोज नियमितपणे पाणी द्यावे लागते. केळीची सर्वसाधारण उंची १० फुटांपर्यंत असते, मात्र १५ फुटांपर्यंत उंच केळीच्या जातीसुद्धा गावात आहेत. केळीच्या नवीन रोपाला गावात ‘पासांबा’ म्हणतात. नवीन पासांबा लावल्यापासून, रुजल्यापासून वर्षभरात केळ मोठी वाढते व फळधारणा होते. केळफुलाची भाजी गावात आवडीने खाल्ली जाते. घड तयार झाल्यावर आधी केळ तोडून मग घड तोडला जातो. कांडेचोर हा गावात आढळणारा प्राणी घडावरची केळी खातो. उपासाला खास करून लोक केळी खातात. केळ्यांची गावातल्या गावात साधारणतः ३० ते ४० रु. डझन या भावाने खरेदी-विक्री होते. केळीची पानं नैवेद्यासाठी, वा कार्यप्रसंगी जेवण्यासाठी वापरली जातात. केळीच्या खोडाचे बारीक तुकडे करून गुरांना खायला घातले जातात. केळीची सोपे (खोडाच्या सालीचे दोर) मांडव घालताना काठ्या बांधण्यासाठी उपयोगी येतात.

फणस ( Artocarpus heterophyllus)

चिकू

चिकूची झाडे गावात तुरळक प्रमाणात आढळतात. व्यावसायिक तत्त्वावर चिकूची लागवड गावात नाही. घरांच्या आजूबाजूला एखाद-दुसरे चिकूचे झाड आढळते. कांडेचोर आणि वाघळे चिकू मोठ्या प्रमाणावर खाऊन टाकतात. वन्य प्राण्यांच्या तावडीतून वाचून काही चिकू हाती लागले तर गावातल्या गावात त्यांची खरेदी-विक्रीही होते.

पोपया

पपईला गावात ‘पोपया’ म्हणतात. पोपयाची गावात व्यावसायिक तत्त्वावर मोठ्या प्रमाणात लागवड नाही. घरांच्या आजूबाजूला एखाद-दुसरे पोपयाचे झाड लोकांनी लावलेले आढळते. साधारणपणे १० फूट उंचीची पोपयाची झाडे गावात आढळतात. यात काही गावठी पारंपरिक वाणे आहेत, तर काही बाहेरून आणून लावलेली आहेत. पोपयाच्या झाडाला रोज नियमितपणे पाणी द्यावे लागते. नवीन रोप रुजून आल्यानंतर दोन-तीन वर्षांमध्ये झाडाला पोपये धरायला लागतात. पोपये मुख्यतः खाण्यासाठी वापरतात. कच्च्या पोपायांची भाजी केली जाते, मात्र हा गावात फारसा लोकप्रिय पदार्थ नाही.